Eus van Someren

Eus van Someren is hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie van het Nederlands Herseninstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen en hoogleraar integratieve neurofysiologie aan de VU. Hij is initiatiefnemer van het slaapregister.

Slaapdeskundige Eus van Someren

Toen Rob de Ron zijn eerste slaapcursus gaf, was hij niet zeker van zijn zaak. Wordt dit geen lusteloze en sombere cursus met zoveel slechte slapers bij elkaar? Het omgekeerde bleek waar. De cursisten die zich aanmelden voor de Slaapcursus zijn juist uitzonderlijk wakkere types.

Rob de Ron herkent het beeld dat ‘slaapprofessor Eus van Someren schetst van de slapeloze medemens. Van Someren vindt dat we slapeloze mensen met respect moeten behandelen omdat ze misschien afstammen van de voorouders aan wie we ons bestaan te danken hebben.

Hersenmechanismen verschillen van goede slapers

Veel slechte slapers zijn van nature alerte mensen. Slaapdeskundige Eus van Someren bevestigt dit beeld van de slechte slaper. Bepaalde hersenmechanismen verschillen gewoon echt van die van goede slapers. Dat uit zich mooi in een reactietaakje. Als je goede slapers hun nachtrust ontzegt en daarna een reactietaakje laat doen, zijn ze langzaam. Sommige slapelozen daarentegen hebben juist de neiging om sneller te reageren. Ze lijken eigenlijk vierentwintig uur per dag waakzaam, alert en paraat.

We moeten de slapeloze medemens met respect behandelen

Van Someren vindt het een mooie gedachte dat vroeger, in primitieve stammen, het misschien de slapeloze medemens was die voor het voortbestaan van onze soort zorgde. Doordat ze wakkerder zijn dan de gemiddelde mens stookten ze het vuur nog eens op als het dreigde te doven. Zo zorgden ze voor warmte en hielden zo de roofdieren op afstand. Eus van Someren: “Eigenlijk moeten we de slapeloze met respect behandelen, omdat ze misschien afstammen van de voorvaderen aan wie we ons bestaan te danken hebben”.

eus van someren. rob de ron

Rob de Ron: “Vanuit deze visie is de slapeloze mens niet in de eerste plaats iemand die iets niet kan, namelijk slapen, maar iemand die juist iets heel goed kan, namelijk wakker zijn en waken. Misschien is de slapeloze mens van nature wel iets te wakker en alert. In die verhoogde waakzaamheid, die dag én nacht aanwezig is, ligt een belangrijke oorzaak van veel slapeloosheid. 

Eus van Someren: TEDx Lezing Amsterdam

Slapeloosheid wordt in het wetenschapcircuit niet serieus genoeg genomen, vindt psychofysioloog Eus van Someren. ‘Dan wordt er gezegd: iedereen heeft wel eens een slechte nacht. Maar er is echt iets aan de hand in het brein van slapelozen. Bekijk hieronder de TEDx lezing van Eus van Someren of lees het volledige artikel in de Volkskrant.

Artikel Eus van Someren in de Volkskrant

Eus van Someren: ‘Om goed te slapen moet je lekker kunnen liggen’.

Met zijn onderzoek naar slapeloosheid schudde Eus van Someren de onderzoekswereld wakker. Dat leidt niet tot dé oplossing, want hij ontdekte verschillende typen insomnia. Maatwerk is dus nodig.

Artikel Eus van Someren in Psychologie Magazine

Er wordt ook nog maar een paar jaar intensief onderzoek gedaan naar insomnie.

‘Klopt. En de achterliggende reden is stom. In de medische wetenschap lijkt iets pas bestaansrecht te hebben als het meetbaar is. Maar sommige problemen zijn moeilijk te meten. Lange tijd dachten we alle slaapklachten te kunnen vaststellen met een simpele blik op het EEG, dat de elektrische activiteit van de hersenen registreert. We plakten elektrodes op iemands hoofd om te meten wat er ’s nachts gebeurde in het brein. Langzame hersengolven op het EEG zouden laten zien dat iemand niet bij bewustzijn is. Wat bleek? EEG’s van mensen met slaapklachten verschilden weinig van de mensen zonder klachten. Niks aan de hand dus, dachten nogal wat artsen en stuurden slechte slapers weer naar huis met de boodschap dat ze moesten ontspannen. Ridicuul.’

U klinkt boos.

‘Ja, het was hartstikke fout om die mensen naar huis te sturen op basis van die informatie. Eigenlijk moet je op zo’n moment zeggen dat de meetinstrumenten niet goed genoeg zijn om te achterhalen wat er gebeurt in het brein van iemand die slecht slaapt. Vergelijk het met iemand die pijn op zijn borst heeft en zich zorgen maakt over een hartaanval. Uit de pols opnemen kun je niet afleiden dat alles oké is met het hart.’

Kortom: de wereld van slaaponderzoek moest worden wakker geschud.

‘Eigenlijk hebben duizenden slechte en goede slapers dat gedaan door me te helpen bij mijn onderzoek. Via vragenlijsten rapporteerden ze hoe ze slapen en zo kreeg ik toegang tot een hele berg gegevens. Uit die gegevens bleek dat er verschillende soorten slapeloosheid bestaan, een nieuw inzicht in de wereld van het slaaponderzoek.’

Vertelt u eens wat meer over die verschillen tussen slapelozen?

‘Een bepaald type slapeloze blijkt het moeilijk te vinden om comfort waar te nemen. Deze mensen voelen wel wat er onaangenaam is in bed – bijvoorbeeld dat het te warm of te koud is – maar ervaren geen plezierig gevoel als alles in orde is en ze gerust kunnen gaan slapen. Dat komt door afwijkingen in het voorste deel van de hersenschors. Eerst vonden we het heel verwonderlijk dat zo’n gebrek in comfortwaarneming kan leiden tot slapeloosheid.

Maar als je er wat langer over nadenkt, is het niet zo vreemd. Als comfortwaarneming niet goed werkt, krijgen andere delen in het brein geen groen licht om te gaan slapen. Het brein gaat dan op zoek naar een oplossing voor het ongemak, terwijl dat er niet is. Het gevolg is dat iemand moeite heeft om het bewustzijn op een lager pitje te zetten. De oorzaak van slapeloosheid hoeft dus niet te liggen in de hersengebieden die slaap reguleren.’

Welke andere subtypes slapelozen zijn er?

Eus van Someren interview Psychologie Magazine

‘Daar doen we nog onderzoek naar. Ken je het gevoel dat je het journaal hebt gekeken en durft te zweren dat het weerbericht is overgeslagen? Het lijkt dan bijna alsof je even hebt zitten slapen. Kleine delen van de hersenschors stonden dan in de slaapstand. Local sleep heet dat.

Precies het omgekeerde gebeurt misschien bij mensen met slapeloosheid: local wake. Als ze liggen te slapen, doen bepaalde delen van het brein niet mee, waardoor ze het gevoel hebben niet echt te slapen. We zoeken naar aanwijzingen dat zoiets een rol kan spelen bij slapeloosheid. Op dit moment is het nog te vroeg om te zeggen of dat geldt voor alle slapelozen of alleen voor bepaalde groepen.’

Hoe kwam u op dat idee?

‘Door onderzoek met comapatiënten. Ik vertelde net dat je aan de hand van een simpel EEG lang niet alles wat er in het hoofd gebeurt kunt zien. Slaaponderzoekers waren niet de enigen die zich daarop verkeken. Bij een bepaald type comapatiënten werd een vergelijkbare denkfout gemaakt. Onderzoekers dachten dat deze comapatiënten niks merkten van de omgeving, omdat op EEG’s alleen langzame hersengolven te zien waren. Dat suggereerde dat er geen bewustzijn was.

Maar dat was er wel, bleek uit MRI-scans, die hersenenactiviteit op een andere manier meten. Onderzoekers vroegen een voormalig tennisliefhebster die in coma was om zich voor te stellen dat ze weer op de baan stond. Op haar MRI-scan was activiteit te zien in een deel van de hersenschors dat bewegingen controleert.

Misschien gebeurt er met slechte slapers net zoiets. Hun hersengolven lijken op het eerste gezicht niet anders dan die van degenen die lekker liggen te slapen, alleen blijven sommige hersengebieden bij hen wel actief. Dat kan een verhoogde staat van bewustzijn geven die slapelozen als “malen” ervaren.’

Kunnen we die malende hersendelen overdag misschien extra moe maken?

‘Overdag actief zijn helpt. En als je minder onderneemt dan normaal gesproken bij jou past, ga je inderdaad slechter slapen. Dat is ook meetbaar. Als je een dag lang je ene arm continu beweegt en de andere laat rusten in een mitella, toont een EEG in de hersenhelft die je actieve arm heeft aangestuurd meer slaapgolven.

Maar slapelozen helpt dat niet. Bepaalde hersenmechanismen verschillen gewoon echt van die van goede slapers. Dat uit zich mooi in een reactietaakje. Als je goede slapers hun nachtrust ontzegt en daarna een reactietaakje laat doen, zijn ze langzaam. Sommige slapelozen daarentegen hebben juist de neiging om sneller te reageren. Ze lijken eigenlijk vierentwintig uur per dag waakzaam, alert en paraat.’

Als je het zo bekijkt, zijn de slapelozen eigenlijk de sterken.

‘Vanuit evolutionair perspectief zou het inderdaad heel nuttig kunnen zijn geweest om altijd wat lichte slapers onder je stamgenoten te hebben. Mensen die makkelijk wakker blijven of wakker worden van het minste of geringste kraakje bijvoorbeeld, zijn bij gevaar heel nuttig voor het voortbestaan van de soort. Het zou bovendien verklaren waarom er zoveel soorten slapeloosheid lijken te bestaan. Op die manier verdwijnt die eigenschap niet makkelijk in de loop van de evolutie. Er blijven zo altijd wel wakkere wachters over. Helaas houdt de evolutie daarbij geen rekening met wat prettig is voor het individu.’

Slaapregister.nl. Doorbraak in inzicht slapeloosheid

Prof. Dr. Van Someren is hoofd van de afdeling ‘Sleep and Cognition’ aan het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen en hoogleraar aan de VU in Amsterdam. Voor zijn grootschalig onderzoek over slaapproblemen vraagt hij goede en slechte slapers om mee te helpen. U kunt meedoen door een aantal vragenlijsten te beantwoorden op slaapregister.nl.

Slaapregister Eus van Someren

HYPER

Slapelozen hebben ’s nachts veel korte onderbrekingen van hun slaap. Mensen die kort, maar wel aan een stuk door slapen, zijn overdag slaperig. Chronisch slapelozen zijn verrassend genoeg overdag juist eerder ‘hyper’. Hartslag, metabolisme, stresshormonen, gedachten en emoties, prikkelbaarheid: vrijwel alles wat je bij een slapeloze kan meten, is verhoogd. Op den duur is dat erg uitputtend, wat tot een depressie kan leiden.

Slaapprofessor Eus van Someren in Katja’s bodyscan

We schijnen steeds minder te slapen. Alles lijdt eronder. Zelf slaap ik niet meer dan 5 uur per nacht. In de aflevering van Katja’s Bodyscan ondergaat Katja een 50 uur-durend experiment. Kan ze nog goed functioneren na zo’n groot slaaptekort. Dr. Marijke Gordijn is chrono-bioloog en Katja’s agenda en melatomine-niveau bekijkt. Ook bezoekt Katja slaap-expert Eus van Someren.

kro ncrv slaapcursus Eus van Someren en Katja Schuurman

Is apart slapen een oplossing voor slaapproblemen?

Slaapdeskundige Eus van Someren

Over het antwoord kan Stefan Lucius kort zijn. “Ja, de slaapkwaliteit is hoger als men alleen ligt, blijkt uit de onderzoeken die zijn gedaan.” Slaaponderzoeker Eus van Someren van het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen bevestigt dat. “Dat geldt al voor niet-snurkers. Bij iemand die slaapt met een snurker zal alleen slapen een nog sterker effect hebben.” Hij haalt een Oostenrijks onderzoek aan, waarvoor tien stellen een maand werden gevolgd. Ze moesten in die periode minimaal tien dagen alleen slapen en tien dagen samen. Vooral bij vrouwen daalde de slaapkwaliteit.

.

SEO Eus van Someren op positie 1