Gerard Kerkhof 

Professor Gerard Kerkhof is hoogleraar Psychofysiologie van de 24-uurs ritmiek en slaap aan de Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam (UvA).

Slaapdeskundige professor Gerard Kerkhof

Professor Gerard Kerkhof: “Goed en regelmatig slapen levert ons veel op: energie, goed humeur en maximaal presteren. In samenhang met goede voeding en regelmatig bewegen zijn dit de drie pijlers voor een optimale gezondheid”.

Gerard Kerkhof ergert zich aan slaapdronken politici

Professor Gerard Kerkhof ergert zich regelmatig aan politici die koketteren met hun gebrek aan nachtrust. ‘Al die Brusselse vergadertijgers die zichzelf op de borst kloppen omdat ze wéér een nacht hebben doorgehaald voor het volk. Agenten zouden ze ’s ochtends moeten opwachten om bekeuringen uit te schrijven. Uit werkelijk honderden studies blijkt hoe slecht mensen gaan functioneren bij slaapgebrek.

Volkskrant.
Professor Gerard Kerkhof in de Volkskrant

Kort slapen is ongezond

Je vermogen om weloverwogen beslissingen te nemen daalt tot het niveau van iemand die dronken is. En in die geestestoestand moet je dan samen een oplossing voor het conflict in de Oekraïne bedenken. Kort slapen is bovendien slecht voor de gezondheid, zegt Kerkhof. ‘Hart- en vaatziekten, obesitas, diabetes, vroegtijdig overlijden: vanaf minder dan acht uur slaap per nacht zie je het risico in rap tempo toenemen.’

Professor Gerard Kerkhof: ‘We slapen te weinig’

Van slapeloosheid is sprake als iemand gedurende drie maanden meer dan drie keer per week grote problemen heeft met slapen. Vooral voor jong volwassen liet het onderzoek verontrustende cijfers zien. Maar liefst bijna de helft van de Nederlandse vrouwen tussen de 18 en 20 jaar heeft slaapproblemen.

Professor Gerard Kerkhof in het Parool

Professor Gerard Kerkhof: ‘We hebben een probleem van epidemische omvang.’

De effecten daarvan zijn niet gering. Op de korte termijn zijn de consequenties duidelijk: je gaat onderpresteren, je stemming is beneden peil, je bent slaperig, kunt je niet concentreren. En op de lange termijn kunnen slaapproblemen nog ingrijpendere gevolgen hebben. Dat kan variëren van een verhoogde kans op hart- en vaatziekten en obesitas tot een verhoogd risico op alzheimer en depressies. En slechte slapers leven korter. ‘We hebben het over een probleem van epidemische omvang.’

Stress is ook een belangrijke factor

waarom jonge vrouwen zo slecht slapen, kan Kerkhof niet met grote zekerheid zeggen, maar hij heeft wel door onderzoek gestaafde vermoedens. ‘Het ligt voor de hand dat hormonale kwesties een rol spelen. En stress is ook een belangrijke factor. ook bewegen jonge vrouwen te weinig.’

Structureel te weinig slapen

Opvallend is dat jonge mannen gemiddeld minder kans hebben op slaapstoornissen, maar wel structureel te weinig slapen: in plaats van de vereiste 8,5 uur komen de meeste jonge mannen gemiddeld aan zeven uur per nacht. Wat jongeren betreft, vermoedt Kerkhof dat de smartphone ook een belangrijke rol speelt. ‘Zij zijn eindeloos met die telefoon in de weer. Het blauwe licht van de smartphone veroorzaakt een verschuiving in je biologische klok. Daar komt bij dat je moeilijker de slaap vat als je voor het slapen nog cognitief wordt gestimuleerd door het drukken op knopjes of het lezen van een vervelende e-mail. Probeer dan maar eens in slaap te vallen.’

Meer bewustzijn over slaapproblemen

De afgelopen jaren zag de slaaponderzoeker de aanloop bij slaapcentra in het hele land toenemen. Slaapcentrum Haaglanden, waar hij zelf werkt, had vijftien jaar geleden 1000 tot 1500 patiënten. Inmiddels zijn dat er 2000 per jaar. De slaapcentra in Amsterdam en Heeze melden een vergelijkbare tendens. ‘Het kan natuurlijk zijn dat er meer bewustzijn over slaapproblemen is. Huisartsen verwijzen sneller door, en met het slaap/waakonderzoek hebben we veel aan bewustwording gedaan.

Slapeloosheid moeten we bloedserieus nemen

 Maar de maatschappij is ook veranderd.’ Kerkhof noemt de 24 uurseconomie, de preoccupatie met altijd online zijn en het doordeweeks uitgaan als mogelijke oorzaken . ‘Slaapgebrek moeten we niet onderschatten. En slapeloosheid moeten we bloedserieus nemen. Levens kunnen worden verwoest door slaapproblemen. Je kunt je relatie verliezen, je baan kwijtraken, op straat terechtkomen.’

Gerard Kerkhof: ‘De wekker staat nooit goed’

Hoeveel uur slaapt professor Gerard Kerkhof? Hij is van de ‘we slapen te weinig’-school. Hij is hoogleraar psychofysiologie aan de Universiteit van Amsterdam en hij werkt in het Centrum voor Slaap- en Waakstoornissen van het Medisch Centrum Haaglanden. “Ik ga om half twaalf naar bed”, zegt hij. “Ik lees nog wat en dan val ik heel snel in slaap. Om vier uur word ik even wakker en om zes uur gaat de wekker.”

Slaapdeskundige Gerard Kerkhof

Niet sollen met slaap

Professor Gerard Kerkhof vindt dat mensen ‘af moeten van het idee dat ze kunnen sollen met hun slaap’. Uit onderzoek, zegt hij, blijkt dat het effect van 20 uur waken vergelijkbaar is met het effect van twee maal de toegestane hoeveelheid alcohol in het bloed. ‘Denk aan iemand die net de nachtdienst is ingegaan en de volgende ochtend met de auto naar huis rijdt.’

Minder of meer slaap

Kerkhof zou graag willen uitzoeken hoe lang mensen in Nederland gemiddeld slapen, of dat minder dat wordt en hoe het met hen gaat. In de Verenigde Staten wordt dat allemaal al meer dan een halve eeuw bijgehouden, in groot opgezette studies. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat 32 procent van de Amerikanen per nacht 6 uur of minder slaapt. In 1942 was dat 11 procent. Maar in Nederland is zo’n studie nog nooit op betrouwbare wijze gedaan. Wat zou een groot opgezette studie in Nederland kunnen opleveren? “Om te beginnen bewustwording. Dat slaaptekort een effect op de stemming heeft, op veiligheid, op prestaties in het algemeen, op de volksgezondheid.”

Weinig of slechte slaap

Ton Coenen zou niet weten waarom mensen in de westerse wereld ‘chronisch slaapgedepriveerd’ zouden zijn. “We slapen gemiddeld 7 uur”, zegt hij. “Dat is korter dan vroeger. Maar er is geen bewijs dat het te weinig is. Waarom worden mensen bang gemaakt? Ik ageer daartegen.” Weinig slaap is het probleem niet, zegt hij. Slechte slaap is het probleem. Dat is: te weinig diepe slaap en te weinig droomslaap. Het moet – dat denken alle slaaponderzoekers – bij elkaar 5,5 tot 6 uur per nacht zijn. Wie dat nacht na nacht niet haalt, is een slechte slaper. “En het zijn de slechte slapers die de verkeersongelukken maken en die problemen met hun gezondheid krijgen.”

Overactieve hersenen

Chronisch slecht slapen komt door slaapstoornissen en daarvan heeft 20 procent van de mensen last, zegt Coenen, en 5 procent ernstig. De belangrijkste slaapstoornis is slapeloosheid door een te actieve hersenschors. “Dat houdt je waaksysteem aan de gang. Na drie nachten ga je je zorgen maken: als ik maar kan slapen. En dan blijft je hersenschors zeker te actief.”

Drukker is dan vroeger

Is er meer slapeloosheid doordat het leven drukker is dan vroeger? Professor Gerard Kerkhof. “Ik verwijs maar weer naar de Amerikaanse gegevens, waaruit blijkt dat een op de drie Amerikanen 6 uur of minder slaapt. Korter dan 6 uur heeft aantoonbare effecten, daar is iedereen het over eens. Amerikanen rapporteren ook meer stress. Ik weet het, er is geen causaal verband aangetoond. Maar het is wel een aanwijzing.

Er moet meer zijn

Heeft de slaap die niet diep en ook geen droomslaap is geen enkel nut? Gerard Kerkhof: “Ik ben het roerend óneens met de mensen die zeggen dat het allemaal niet uitmaakt, we weten het toch niet, dus pluk de dag en doe dat vooral ’s nachts.” Coenen: “We weten niet eens waarom we slapen. Ja, herstel van weefsels. Maar er moet meer zijn. Waarom is er ook droomslaap? Waarom dromen we? Geen flauw idee. De freudiaanse theorie zegt dat we dromen om problemen op te lossen. Andere theorieën zeggen dat dromen een neveneffect zijn van de regulatie van hersencellen die tijdens de slaap gebeurt. Een soort geronk van de motor. Maar ik kan me niet voorstellen dat dromen niet meer betekenis heeft.”

‘Wie mediteert heeft minder slaapbehoefte’

NRC schreef onlangs over vroeg opstaan en mensen die hun wekker wat eerder zetten om nog vóór het ontbijt van alles te doen. Onder andere somnoloog (slaapdeskundige) Ingrid Verbeek van het Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe komt aan het woord. In het artikel zegt zij: „Mensen die mediteren hebben minder slaapbehoefte, omdat ze tijdens het mediteren gedeeltelijk herstellen.”

 
Slaapdeskundige Gerard Kerkhof meditatie

Waar is het op gebaseerd?

We bellen met Ingrid Verbeek. Ze baseert haar uitspraak op wat ze ziet in haar vakgebied. „Ik ben al 25 jaar actief in dit vak. Slaap is belangrijk voor herstel, maar in de praktijk zie ik dat mensen ook in meditatie of andere ontspanningsoefeningen herstel en rust kunnen vinden.”

En, klopt het?

Er zijn verschillende wetenschappelijke onderzoeken gedaan naar de veronderstelde voordelen van meditatie, maar dat het je slaapbehoefte zou verminderen is daarin niet duidelijk aangetoond. In 2010 is dit specifiek onderzocht aan de universiteit van Kentucky. Wetenschappers onderzochten of je slaap kunt vervangen door lange periodes van meditatie. Zeven Indiërs die zo’n twee tot drie uur per dag mediteerden en zo’n vier tot zes uur per nacht sliepen werden onderworpen aan enkele reactietests. Ondanks dat zij minder sliepen dan de aanbevolen zeven tot acht uur per nacht scoorden zij net zo goed op deze psychomotorische tests als mensen die wel de aanbevolen nachtrust hadden.

Toch trokken de onderzoekers niet de conclusie dat (veel) mediteren dus leidt tot minder slaapbehoefte. De onderzochte groep was te klein, het was de onderzoekers niet duidelijk wat er precies gebeurde tijdens de meditatie en de deelnemers moesten hun eigen slaaplogboek bijhouden, waardoor de gegevens oncontroleerbaar waren.

We bellen met professor Gerard Kerkhof, hoogleraar psychofysiologie en slaapdeskundige. „Als je veel mediteert is het nog steeds aanbevolen om zeven tot acht uur per dag te slapen. Het zou wel kunnen dat de mensen in dit onderzoek hun lichte slaap min of meer vervangen door meditatie. In plaats van twee á drie uur lichte slaap besteden zij die tijd aan meditatie. Maar dat zou dan geen tijdswinst opleveren.” Meditatie helpt volgens Kerkhof wel mensen die last hebben van slapeloosheid (insomnie). „Meditatie kan er dan voor zorgen dat mensen zich goed en rustig voorbereiden op de slaap.”

De groep die mediteerde, sliep aanzienlijk beter

Dat is ook aantoonbaar bewezen. Vorig jaar bleek uit een onderzoek aan de universiteit van Zuid-Californië in Los Angeles onder ouderen met slapeloosheid dat meditatie op de korte termijn kan helpen. De groep met ouderen die ongeveer twintig minuten per dag mediteerden, sliep aanzienlijker beter dan de groep die ‘slaapeducatie’ volgde.

Positieve punten

In andere studies naar meditatie worden nog meer positieve punten genoemd. Zo bleek dit jaar uit onderzoek in Kopenhagen dat patiënten dankzij meditatie beter uitrusten. In andere onderzoeken wordt de verwachting uitgesproken dat meditatie nog meer positieve effecten heeft, maar veel van deze onderzoeken zijn met een te kleine groep gedaan om er daadwerkelijk een harde uitspraak over te kunnen doen.

Conclusie

Dat mensen die mediteren minder slaapbehoefte hebben, is in geen van de geraadpleegde studies daadwerkelijk bewezen. Uit een onderzoek waar dit specifiek werd onderzocht trokken de onderzoekers de conclusie dat veel mediteren mogelijk slaap kan vervangen, maar dat dit eerst nader onderzocht moet worden. We beoordelen de stelling daarom als ongefundeerd.

De Gevolgen van slaaptekort op je werk

Te weinig slaap is slecht voor je werk: je bent minder productief, je maakt meer fouten, neemt grotere risico’s en je meldt je vaker ziek.  Wat zijn de effecten van slaaptekort op je werk en wat kun je er zelf aan doen?

Slaapdeskundige Gerard Kerkhof over slaaptekort en werk in Financieel Dagblad

Slechter functioneren

Als je te weinig slaapt, heeft dat een sterk negatief effect op alle aspecten van je functioneren, schrijft het World Economic Forum. Te weinig slaap – of het nou één nacht is of maandenlang – vermindert je besluitvaardigheid, je reactiesnelheid, je geheugen en je communicatievermogen met naar schatting 20% tot 50%3.

Vaker ziek

“Veel onderzoeken leggen een relatie tussen slaaptekort en het ontstaan van onder meer hart- en vaatziekten, infecties, diabetes, en aantasting van het auto-immuunsysteem”, zegt slaaponderzoeker Tim Leufkens (Philips Research). “Ook is er een relatie met het ontwikkelen van overgewicht. Verder is aangetoond dat bij mensen die lange dagen maken van bijvoorbeeld 19 uur, schade optreedt aan de hersencellen. Onvoldoende slapen is bovendien gerelateerd aan hoge bloeddruk.

Meer fouten

“Wie vermoeid is, is minder gevoelig voor feedback en speelt slechter in op veranderende omstandigheden”, zegt emeritus hoogleraar psychofysiologie Gerard Kerkhof (Universiteit van Amsterdam). “Je hebt moeite om gaandeweg processen bij te stellen. De kans op fouten wordt groter.”

Korter lontje en te veel risico

Als je moe bent, raak je sneller geïrriteerd, aldus Gerard Kerkhof. “Dat is niet goed voor de communicatie tijdens het werk. Bovendien nemen vermoeide mensen grotere risico’s. Ze schatten de kans op een succesvolle uitkomst van een besluit hoger in dan uitgeruste collega’s. Anderzijds onderschatten ze de risico’s van besluiten. Dat is een belangwekkend gegeven, met name voor managers en leidinggevenden.”

Afname leervermogen en minder productief

Wie slaperig is, leert slechter. Gerard Kerkhof: “Het vermogen om nieuwe taken aan te leren of om informatie op te nemen, neemt af. Dat effect is al zichtbaar na één slechte nacht.” Te weinig slapen maakt je ook minder productief: slaap je chronisch te kort, dan leidt dat tot een verlies van 7,8 werkdagen per jaar. Dat komt neer op een jaarlijks productieverlies van 2.280 dollar (ruim 2.000 euro), zo laat onderzoek van de Harvard Medical School zien7.

Gerard Kerkhof

Slaapdeskundigen. Gerard kerkhof. SEO Plaats 1. Check en kleine wijzigingen op 3 januari 2018.